Ο σίδηρος είναι ένα απαραίτητο ιχνοστοιχείο που συμβάλλει στη μεταφορά οξυγόνου, τη σύνθεση της αιμοσφαιρίνης και την παραγωγή ενέργειας. Ωστόσο, η απορρόφησή του διαφέρει ανάλογα με τη μορφή του. Διακρίνεται σε αιμικό και μη αιμικό σίδηρο.
Αιμικός και μη αιμικός σίδηρος
Ο αιμικός σίδηρος που βρίσκεται σε ζωικές τροφές, (κόκκινο κρέας, πουλερικά, ψάρια) απορροφάται πιο εύκολα από τον οργανισμό, με ποσοστά 15-35%. Αντίθετα, ο μη αιμικός σίδηρος εντοπίζεται σε φυτικές τροφές και εμπλουτισμένα τρόφιμα, αλλά έχει χαμηλότερη βιοδιαθεσιμότητα 2-20%. Ο αιμικός σίδηρος συνδέεται άμεσα με την αιμοσφαιρίνη των ερυθρών αιμοσφαιρίων, διευκολύνοντας την απορρόφησή του.
Μορφές μη αιμικού σιδήρου
Για καλύτερη απορρόφηση του μη αιμικού σιδήρου, χρησιμοποιούνται ειδικές μορφές σε τρόφιμα και συμπληρώματα.
Πρόσθετα τροφίμων
Αρκετές μορφές σιδήρου προστίθενται σε τρόφιμα για βελτίωση του χρώματος, της υφής ή της σταθερότητας του τρόφιμου.
Πυροφωσφορικός σίδηρος (Ε450):
Ο πυροφωσφορικός σίδηρος προέρχεται από το πυροφωσφορικό οξύ και ανήκει στα διφωσφορικά άλατα και χρησιμοποιείται σε:
- Επεξεργασμένα κρέατα και αλλαντικά (για τη διατήρηση του χρώματος και τη συγκράτηση υγρασίας)
- Δημητριακά πρωινού
- Έτοιμες σάλτσες και σούπες (ως σταθεροποιητής)
- Αναψυκτικά και αεριούχα ποτά (για τη ρύθμιση της οξύτητας)
- Τυροκομικά προϊόντα και λιωμένα τυριά (για τη βελτίωση της υφής)
- Αρτοσκευάσματα και μπισκότα (ως διογκωτικός παράγοντας)
- Κατεψυγμένα προϊόντα πατάτας (π.χ. τηγανητές πατάτες) (για να διατηρούν το χρώμα τους)
Το E450 γενικά θεωρείται ασφαλές σε ελεγχόμενες ποσότητες, αλλά η υπερβολική κατανάλωση μπορεί να επηρεάσει την απορρόφηση ασβεστίου.
Γλυκονικός σίδηρος (Ε579):
Ως πρόσθετο τροφίμων, χρησιμοποιείται στο τελευταίο στάδιο τής επεξεργασία των καρπών της ελιάς, όπου μαυρίζονται με οξείδωση, δίνοντάς τους ομοιόμορφο γυαλιστερό μαύρο χρώμα. Οι φυσικές μαύρες ώριμες ελιές στο δέντρο σπάνια είναι εντελώς μαύρες, συνήθως έχουν κάποιες αποχρώσεις σε σκούρο μοβ, κάπως μαύρο, κοκκινωπό-καφέ ή καφέ.
Στην Ευρώπη, σαν πρόσθετο έχει την κωδικοποίηση Ε579. Στο ΦΕΚ 485/25 Ιουνίου 1996 Παράρτημα IV (άλλα επιτρεπόμενα πρόσθετα), σύμφωνα με Ευρωπαϊκή οδηγία τα επιτρεπόμενα όρια για ελιές μαυρισμένες με οξείδωση είναι μέχρι 50mg σιδήρου (Fe) ανά κιλό προϊόντος.
Επίσης ως ανώτατο όριο καθημερινής λήψης τού γλυκονικού σιδήρου ως πρόσθετο καθορίζονται τα 0,8 mg ανά κιλό σωματικού βάρους. Για παράδειγμα ένας άνθρωπος 70 κιλών έχει ανώτερο όριο ημερήσιας δόσης 56 mg σιδήρου.
Όλοι οι παραπάνω περιορισμοί προτείνονται λόγω του ότι ο σίδηρος δεν αποβάλλεται από τον οργανισμό, αλλά ανακυκλώνεται και παρότι μπορεί να είναι απαραίτητος, η περίσσειά του, μέσα στον οργανισμό, μπορεί να έχει τοξικά (βλαβερά) αποτελέσματα.
Γαλακτικός σίδηρος (E585):
χρησιμοποιείται ως παράγοντας διατήρησης χρώματος και εμπλουτισμού τροφίμων, όπως οι ελιές, και είναι συχνά σε συμπληρώματα διατροφής για την καταπολέμηση της αναιμίας.
Κιτρικός αμμωνιούχος σίδηρος:
Χρησιμοποιείται για τον εμπλουτισμό τροφίμων με σίδηρο σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Δανία, καθώς και ως αντισυσσωματικός παράγοντας στο αλάτι, αποτρέποντας τη συσσώρευση και τη δημιουργία συμπαγούς μάζας. Βρίσκει κύριες εφαρμογές στο επιτραπέζιο αλάτι, τις βρεφικές τροφές, και τα συμπληρώματα διατροφής ενώ το ανώτατο όριο ημερήσιας πρόσληψης ορίζεται στα 0,8 mg ανά κιλό σωματικού βάρους.
Ανθρακικός σίδηρος (E505):
εντοπίζεται σε εμπλουτισμένα τρόφιμα και φαρμακευτικά παρασκευάσματα, χωρίς καθορισμένο ανώτατο όριο ημερήσιας πρόσληψης ή αναφερόμενες παρενέργειες.
Σίδηρος σε συμπληρώματα διατροφής
Ο σίδηρος είναι βασικό συστατικό συμπληρωμάτων διατροφής για την αντιμετώπιση αναιμίας.
Θειϊκός σίδηρος:
είναι μια από τις πιο συχνές μορφές που χρησιμοποιούνται σε συμπληρώματα, χάρη στην υψηλή διαλυτότητα και βιοδιαθεσιμότητά του. Ωστόσο, μπορεί να προκαλέσει γαστρεντερικές ενοχλήσεις, όπως δυσκοιλιότητα ή ναυτία, κάτι που οδηγεί πολλούς ασθενείς να αναζητούν εναλλακτικές μορφές σιδήρου.
Φουμαρικός σίδηρος:
είναι μια άλλη μορφή μη αιμικού σιδήρου που συναντάται σε συμπληρώματα. Προσφέρει υψηλή συγκέντρωση στοιχειακού σιδήρου, ωστόσο, όπως και ο θειικός σίδηρος, μπορεί να προκαλέσει γαστρεντερικές διαταραχές.
Παράγοντες που επηρεάζουν την απορρόφηση του σιδήρου
Η απορρόφηση του σιδήρου επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες:
- Βιταμίνη C: ενισχύει την απορρόφηση του μη αιμικού σιδήρου.
- Φυτικές ίνες, πολυφαινόλες και φυτικά οξέα: ορισμένες ουσίες που βρίσκονται σε ροφήματα όπως το τσάι και ο καφές, αλλά και στα δημητριακά μπορούν να μειώσουν την απορρόφηση του σιδήρου.
- Ασβέστιο: ανταγωνίζεται την απορρόφηση του σιδήρου, ειδικά όταν καταναλώνονται μαζί.
Ο ρόλος του σιδήρου στην τεστοστερόνη
Εκτός από τον ρόλο του στη μεταφορά οξυγόνου και τη σύνθεση της αιμοσφαιρίνης, ο σίδηρος φαίνεται να παίζει έμμεσο ρόλο και στη ρύθμιση των επιπέδων τεστοστερόνης στον οργανισμό.
Η τεστοστερόνη μειώνει την ορμόνη που ρυθμίζει τα επίπεδα σιδήρου στο σώμα μας, τη χεψιδίνη. Μειωμένα επίπεδα χεψιδίνης οδηγούν σε μεγαλύτερη απορρόφηση σιδήρου από την τροφή.
Η σύνδεση μεταξύ σιδήρου και τεστοστερόνης είναι πολύπλοκη. Η έλλειψη σιδήρου, αν και επηρεάζει κυρίως τις γυναίκες, μπορεί να έχει σημαντικές συνέπειες και στους άνδρες, καθώς συνδέεται με χαμηλά επίπεδα τεστοστερόνης. Αυτό το φαινόμενο αναδεικνύεται και σε μια μελέτη που εκτελέστηκε στο Πανεπιστήμιο στο Buffalo της Νέας Υόρκης, όπου ενδοκρινολόγοι παρατήρησαν ότι το ένα τρίτο των ανδρών με διαβήτη τύπου 2, οι οποίοι παρουσίαζαν χαμηλά επίπεδα τεστοστερόνης, είχαν επίσης μειωμένα επίπεδα σιδήρου.
Η μελέτη έδειξε ότι η συνύπαρξη χαμηλής τεστοστερόνης και αυξημένων φλεγμονωδών μηχανισμών μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλού βαθμού αναιμία, κάτι που παρατηρήθηκε σε ορισμένους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2. Καταληκτικά, η μελέτη υποδεικνύει ότι οι γιατροί που αντιμετωπίζουν αναιμία σε αυτούς τους ασθενείς θα πρέπει να εξετάσουν και την πιθανότητα θεραπείας με τεστοστερόνη, δεδομένης της σύνδεσης μεταξύ των δύο αυτών παραμέτρων.
Παρά τη σύνδεση αυτή, οι ακριβείς μηχανισμοί απαιτούν περαιτέρω έρευνα.
Συμπέρασμα
Η επιλογή της κατάλληλης μορφής σιδήρου είναι ζωτική για την απορρόφησή του και την αποφυγή ανεπιθύμητων ενεργειών. Ο αιμικός σίδηρος είναι ο πιο απορροφήσιμος, ενώ ο μη αιμικός σίδηρος σε τρόφιμα ή συμπληρώματα αποτελεί εναλλακτική λύση. Η προσεκτική επιλογή τροφών και η αποφυγή αναστολέων απορρόφησης μπορούν επίσης να συμβάλουν στην καλύτερη εκμετάλλευση αυτού του απαραίτητου ιχνοστοιχείου.
