Το πρόβλημα της υπογονιμότητας εμφανίζεται όλο και πιο συχνά στα σύγχρονα ζευγάρια και επηρεάζει καθοριστικά τις σύγχρονες κοινωνίες. Ένας μεγάλος όγκος ερευνητικών δεδομένων φανερώνουν ότι η ανδρική υπογονιμότητα είναι απόλυτα υπεύθυνη για το 20% των υπο-γόνιμων ζευγαριών, ενώ συμβάλλει στο 30-40% όλων των περιπτώσεων υπογονιμότητας. Τόσο γενετικοί όσο και περιβαλλοντικοί παράγοντες συμβάλλουν στην ανδρική υπογονιμότητα. Στους περιβαλλοντικούς παράγοντες περιλαμβάνονται η διατροφή, το κάπνισμα, η φυσική δραστηριότητα, η φαρμακευτική αγωγή, το επάγγελμα κ.α.
Η διατροφή ανήκει στους σημαντικότερους τροποποιήσιμους περιβαλλοντικούς παράγοντες που επιδρούν στην ανδρική γονιμότητα και επιδέχεται ποικίλες αλλαγές με σκοπό να την βελτιώσει.
Στο παρόν άρθρο θα σου παρουσιάσω πως η διατροφή μπορεί να επηρεάζει την ανδρική γονιμότητα, ποια θρεπτικά συστατικά επηρεάζουν τα ποιοτικά χαρακτηριστικά του σπέρματός σου και πως να προετοιμαστείς κατάλληλα πριν την έναρξη της προσπάθειας φυσικής ή τεχνητής γονιμοποίησης.
Ποια τα χαρακτηριστικά του σπέρματος που αξιολογούνται για να προσδιοριστεί η ποιότητά του;
Σύμφωνα με το σχήμα διάγνωσης της ανδρικής υπογονιμότητας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, οι παράμετροι που αξιολογούνται κατά το σπερμοδιάγραμμα είναι ο όγκος εκσπερμάτωσης, ο ολικός αριθμός σπερματοζωαρίων ανά εκσπερμάτωση, η συγκέντρωση σπερματοζωαρίων, η συνολική κινητικότητα των σπερματοζωαρίων, η προοδευτική κινητικότητα, η ζωτικότητα καθώς και η μορφολογία τους. Συγκεκριμένα, αφότου προσδιοριστούν οι παραπάνω τιμές συγκρίνονται με τις τιμές αναφοράς και εντοπίζονται πιθανές αποκλίσεις ή και μη φυσιολογικές τιμές.
Επιπλέον εξετάσεις που μπορούν να γίνουν είναι ορμονολογικός έλεγχος, καλλιέργεια σπέρματος, τεστ οξείδωσης σπέρματος, έλεγχος κατακερματισμού DNA σπερματοζωαρίων κ.α.
Μεσογειακή διατροφή VS Δυτικό πρότυπο διατροφής: Πώς επηρεάζουν την ποιότητα του σπέρματος;
Σύμφωνα με την επιστημονική βιβλιογραφία διαμορφώνεται μια ξεκάθαρα θετική επίδραση της Μεσογειακής διατροφής στα ποιοτικά χαρακτηριστικά του σπέρματος, ενώ αντίθετα η επίδραση του σύγχρονου Δυτικού πρότυπο διατροφής έχει ακριβώς τις αντίθετες επιδράσεις. Ας δούμε όμως πιο είναι αυτό το Δυτικό πρότυπο διατροφής και πως επιδρά στην ανδρική γονιμότητα.
Η επίδραση του δυτικού προτύπου διατροφής
Το δυτικό πρότυπο διατροφής χαρακτηρίζεται από υψηλή πρόσληψη απλών σακχάρων και λιπών «κακής ποιότητας», δηλαδή κορεσμένων και trans λιπαρών, που προέρχονται από υπερ-επεξεργασμένα κρέατα και τρόφιμα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την περίσσεια θερμίδων και την συνοδή αύξηση του σωματικού βάρους. Η παρούσα συνθήκη οδηγεί σε μια γενικευμένη διαταραχή των επιπέδων των ορμονών, της σπερματικής λειτουργίας καθώς και της μοριακής σύστασης των παραγόμενων γαμετών.
Πώς η παχυσαρκία επηρεάζει την ποιότητα του σπέρματος
Συγκεκριμένα, η παχυσαρκία διαταράσσει συστατικά του άξονα υποθαλάμου- υπόφυσης- γονάδων οδηγώντας σε μείωση της τεστοστερόνης και των παραγόμενων σπερματοζωαρίων. Παράλληλα, η αύξηση του σωματικού βάρους οδηγεί σε εμφάνιση αντίστασης στην ινσουλίνη. Η υπερινσουλιναιμία και η υπεργλυκαιμία, που συνοδεύουν την ύπαρξη αντίστασης στην ινσουλίνη, οδηγούν σε μείωση των μονοπατιών της γλυκόλυσης στα σπερματοζωάρια και σε σημαντική μείωση της παραγόμενης ενέργειας εντός του κυττάρου και άρα της κινητικότητάς τους.
Παράλληλα, η αυξημένη λεπτίνη, που εκκρίνεται από το λιπώδη ιστό, δρα αυξάνοντας επιπλέον την αντίσταση στην ινσουλίνη, αλλά και το οξειδωτικό στρες εντός των σπερματικών κυττάρων. Το οξειδωτικό στρες ασκεί αρνητική επίδραση σε μοριακό επίπεδο στις μιτοχονδρικές μεμβράνες με αποτέλεσμα να οδηγεί σε απόπτωση και μείωση του αριθμού των σπερματοζωαρίων. Παράλληλα, η προσβολή των μιτοχονδριακών μεμβρανών από τις ελεύθερες ρίζες μειώνει την παραγωγή ενέργειας μέσα στα σπερματοζωάρια, καθώς τα μιτοχόνδρια είναι υπεύθυνα για την παραγωγή ενέργειας. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μειώνεται και η κινητικότητα των επιβιωσάντων σπερματοζωαρίων.
Πώς η Μεσογειακή διατροφή ενισχύει τη σπερματική λειτουργία
Αντίθετα, η Μεσογειακή διατροφή λειτουργεί ως ασπίδα προστασίας των σπερματοζωαρίων. Έρευνες έχουν δείξει ότι η υψηλή προσκόλληση σε αυτό το πρότυπο συνδέεται άμεσα με καλύτερη συγκέντρωση και αυξημένη κινητικότητα του σπέρματος. Αυτό οφείλεται στο ότι είναι πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, όσπρια, προϊόντα ολικής άλεσης, ψάρια και φυσικά περιλαμβάνει υψηλές ποσότητες ωμού ελαιόλαδου. Αυτές οι τροφές παρέχουν στον οργανισμό μονοακόρεστα και πολυακόρεστα λιπαρά οξέα, αλλά και πολύτιμα αντιοξειδωτικά και βιταμίνες.
Όλα αυτά τα συστατικά μειώνουν την φλεγμονή, βελτιώνουν την ανταπόκριση στην ινσουλίνη και εξουδετερώνουν τις ελεύθερες ρίζες οξυγόνου. Έτσι, η πρόσληψη των θρεπτικών συστατικών που περιλαμβάνει η Μεσογειακή διατροφή ασκεί προστατευτική δράση στις σπερματικές μιτοχονδριακές μεμβράνες και στο DNA με αποτέλεσμα να εξασφαλίζεται η σωστή δομή, ο επαρκής αριθμός και η παροχή ενέργειας που χρειάζονται τα σπερματοζωάρια για να λειτουργήσουν σωστά.
Συμπερασματικά, η προσκόλληση σε ένα Μεσογειακό πρότυπο διατροφής, που εξασφαλίζει επαρκή ποσότητα καλών λιπαρών, αντιοξειδωτικών, βιταμινών και φυτοχημικών συστατικών φαίνεται να βελτιώνει τα ποιοτικά χαρακτηριστικά του σπέρματος
Θρεπτικά συστατικά και ποιότητα σπέρματος
Η παραγωγή υγιούς σπέρματος εξαρτάται άμεσα από τη διαθεσιμότητα συγκεκριμένων θρεπτικών συστατικών, τα οποία επηρεάζουν τη δομή, τον αριθμό, και τη λειτουργία των κυττάρων. Ας δούμε πως λειτουργούν κάποια από αυτά.
- Βιταμίνες C και E: Αποτελούν την κύρια αντιοξειδωτική ασπίδα των κυττάρων. Η βιταμίνη Ε παίζει καθοριστικό ρόλο στην προστασία των μεμβρανών των σπερματοζωαρίων έναντι του οξειδωτικού στρες και της υπεροξείδωσης των λιπιδίων, ενώ παράλληλα βελτιώνει τη μιτοχονδριακή λειτουργία εντός του σπερματοζωαρίου. Η βιταμίνη C μειώνει το οξειδωτικό φορτίο στο σπερματικό πλάσμα, προστατεύοντας τη μορφολογία και τη ζωτικότητα των σπερματοζωαρίων.
- Ω-3 λιπαρά οξέα: Είναι απαραίτητα για την ενεργοποίηση ενζύμων που παίζουν ρόλο στην παραγωγή ενέργειας εντός των σπερματοζωαρίων καθορίζοντας την κινητικότητά τους και τη διείσδυσή τους εντός του ωαρίου.
- Ψευδάργυρος: Ρυθμίζει άμεσα τον συνολικό αριθμό των σπερματοζωαρίων. Συμμετέχει ενεργά στη σπερματογένεση και στη σύνθεση της τεστοστερόνης, με την έλλειψή του να οδηγεί σε σοβαρή μείωση του αριθμού των σπερματοζωαρίων ανά εκσπερμάτωση.
- Σελήνιο: Το σελήνιο αποτελεί σημαντικό συστατικό για τη δράση του ενζύμου της υπεροξειδάσης της γλουταθειόνης, η οποία είναι ένα από τα πιο ισχυρά ένζυμα εξουδετέρωσης των ελευθέρων ριζών. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να προστατεύει τη κυτταρική και μιτοχονδρική μεμβράνη των σπερματοζωαρίων, αλλά και την προσβολή του DNA τους.
- Φυλλικό οξύ: Προστατεύει τη γενετική ακεραιότητα του σπέρματος. Είναι απαραίτητο για τη σωστή αντιγραφή του DNA κατά την διάρκεια της παραγωγής των κυττάρων, μειώνοντας τις πιθανότητες για χρωμοσωμικές ανωμαλίες.
- Βιταμίνη D: Λειτουργεί ως ορμονικός ρυθμιστής στους όρχεις. Η επάρκεια της σχετίζεται άμεσα με αυξημένα επίπεδα τεστοστερόνης και σημαντικά καλύτερη σπερματική κινητικότητα.
Συνήθειες που επιβαρύνουν την ποιότητα σπέρματος
- Κάπνισμα και αλκοόλ: Αυξάνουν το οξειδωτικό στρες στο σπερματικό πλάσμα. Οι τοξικές ουσίες του τσιγάρου και η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ μειώνουν τη συγκέντρωση και τη ζωτικότητα των σπερματοζωαρίων, ενώ αυξάνουν τις πιθανότητες για βλάβες και κατακερματισμό του σπερματικoύ DNA.
- Fast food και επεξεργασμένο κρέας: Τα κορεσμένα και τρανς λιπαρά οξέα, αλλοιώνουν τη φυσιολογική σύσταση της κυτταρικής μεμβράνης του σπερματοζωαρίου. Αυτή η αλλαγή μειώνει την ελαστικότητα της μεμβράνης, επηρεάζοντας αρνητικά την κινητικότητα του κυττάρου.
- Αυξημένη κατανάλωση ζάχαρης: Τα τρόφιμα και τα ροφήματα με απλά σάκχαρα συνδέονται με την εμφάνιση αντίσταση της ινσουλίνης. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα εντός των σπερματοζωαρίων να μειώνεται η γλυκόλυση και άρα η άμεση παραγωγή ενέργειας, με αποτέλεσμα να χάνουν την ικανότητά τους να κινηθούν σωστά.
- Αυξημένο σωματικό βάρος: Η παχυσαρκία επιδρά στη γονιμότητα μέσω ποικίλων και αλληλένδετων μηχανισμών. Οι κύριοι μηχανισμοί δράσης του αυξημένου βάρους είναι η ορμονική ανισορροπία, οδηγώντας σε σημαντική μείωση της τεστοστερόνης και της σπερματογένεσης. Παράλληλα, η αύξηση της λεπτίνης, της ινσουλίνης και της γλυκόζης στο αίμα επιδρά αρνητικά στα ποιοτικά χαρακτηριστικά του σπέρματος μέσω μηχανισμών που αναλύθηκαν παραπάνω.
Πρακτικές διατροφικές αλλαγές που θα σε προετοιμάσουν κατάλληλα πριν την φυσική ή τεχνητή γονιμοποίηση
Οι διατροφικές επιλογές του άνδρα 2-3 μήνες πριν την προσπάθεια σύλληψης είναι καθοριστικές. Με βάση τα επιστημονικά δεδομένα ο άνδρας θα πρέπει να προβεί στις παρακάτω αλλαγές:
- Ρύθμιση βάρους όταν υπάρχει υπερβαρότητα ή παχυσαρκία
- Ρύθμιση των τιμών σακχάρου και της ύπαρξης πιθανής αντίστασης στην ινσουλίνη.
- Πρόσληψη σύνθετων υδατανθράκων και φυτικών ινών από φρούτα, λαχανικά, όσπρια, δημητριακά και προϊόντα ολικής άλεσης.
- Πρόσληψη καλών λιπαρών από το ελαιόλαδο, το αβοκάντο, τα φυτικά έλαια, τους ξηρούς καρπούς, τα αλείμματα των ξηρών καρπών και τους σπόρους όπως τα αμύγδαλα, τα φουντούκια, τα καρύδια, τα φιστίκια, το ταχίνι, το αμυγδαλοβούτυρο, τους σπόρους τσία, τον κολοκυθόσπορο, τον λιναρόσπορο κ.α.
- Εξασφάλιση επαρκούς πρόσληψης ω-3 λιπαρών οξέων, με κατανάλωση 2 φορές την εβδομάδα μιας μεγάλης μερίδας λιπαρών ψαριών.
- Πρόσληψη τροφών πλούσιων σε βιταμίνη C και Ε. Τροφές πλούσιες σε βιταμίνη C είναι το πορτοκάλι, το μανταρίνι, το λεμόνι, το γκρέιπφρουτ, το ακτινίδιο, η πιπεριά, τα μούρα, η φράουλα, η ντομάτα κ.α. Τροφές πλούσιες σε βιταμίνη E είναι το ελαιόλαδο, οι ξηροί καρποί, οι σπόροι, τα δημητριακά ολικής άλεσης και το σπανάκι
- Πρόσληψη τροφών πλούσιων σε ψευδάργυρο και σελήνιο. Τροφές πλούσιες σε ψευδάργυρο είναι τα θαλασσινά, το κόκκινο κρέας (σε λογικές ποσότητες), τα πουλερικά, τα αυγά και οι ξηροί καρποί. Τροφές πλούσιες σε σελήνιο είναι τα καρύδια, τα καρύδια Βραζιλίας, το κρέας, τα εντόσθια, το αυγά, τα ψάρια, τα θαλασσινά, τα δημητριακά, τα γαλακτοκομικά, τα φρούτα και τα λαχανικά.
- Λογική κατανάλωση αλκοόλ που δεν θα πρέπει να ξεπερνά τα 6-7 αλκοολούχα ποτά την εβδομάδα, κατανεμημένα κατά τη διάρκεια της εβδομάδας και με 2-3 μέρες πλήρη αποχή από αυτό.
- Αποχή από το κάπνισμα.
Τι να κρατήσεις;
Είναι σημαντικό να προετοιμαστείς κατάλληλα πριν τη διαδικασία γονιμοποίησης και να λάβεις εξατομικευμένη διαιτολογική συμβουλευτική. Η εφαρμογή ενός υγιεινού διαιτητικού προτύπου που περιλαμβάνει τρόφιμα από όλες τις ομάδες τροφίμων και εξασφαλίζει ποικιλία τροφών, σε συνδυασμό με αποχή από το κάπνισμα, μπορεί να εξασφαλίσει τα καλύτερα ποιοτικά χαρακτηριστικά του σπέρματός σου, και άρα να συμβάλει στην επιτυχία σου.
