738
Διατροφή

Όλα τα μανιτάρια τρώγονται… μερικά όμως τρώγονται μόνο μία φορά

25 Ιανουαρίου 2015

Μανιτάρι ονομάζεται το ορατό μέρος των πολυκύτταρων μυκήτων οι οποίοι έχουν συνήθως τη χαρακτηριστική μορφή ομπρέλας. Όταν βλέπουμε ένα μανιτάρι δηλαδή, αυτό που βλέπουμε είναι το σώμα του, το όργανο στο οποίο αναπτύσσονται τα σπόρια και εξασφαλίζει τη διαιώνιση του είδους. Το κυρίως μέρος του μύκητα είναι συνήθως υπόγειο και αθέατο. Ετοιμολογικά, η λέξη μανιτάρι είναι υποκοριστικό της αρχαίας ελληνικής λέξης αμανίτης. Ανάλογα με τη μορφή και το σχήμα του μανιταριού διακρίνονται 2 κατηγορίες: οι βασιδιομύκητες και οι ασκομύκητες.

Στην Ευρώπη έχουν καταγραφεί περίπου 5000 είδη μυκήτων από αυτούς που φαίνονται με γυμνό μάτι. Η χώρα μας, λόγω της ποικιλότητας των κλιματικών και εδαφικών χαρακτηριστικών και του τοπογραφικού αναγλύφου, φιλοξενεί μία πολύ πλούσια ποικιλία μανιταριών και αποτελεί ιδανικό βιότοπο για περίπου 2500 είδη μανιταριών. Το κυνήγι ή μάζεμα των μανιτάριων για βρώση, για τις παραισθησιογόνες ουσίες τους ή για τις φαρμακευτικές ιδιότητές τους αποτελεί μια δημοφιλή δραστηριότητα από τα αρχαία χρόνια στην Ευρώπη και στον υπόλοιπο κόσμο.

Ωστόσο, τα μανιτάρια πάντα προκαλούσαν δέος στους ανθρώπους καθώς ήταν γνωστό ότι κάποια είδη είναι δηλητηριώδη. Δυστυχώς δεν υπάρχει κανένας γενικός κανόνας διάκρισης των φαγώσιμων ειδών από τα δηλητηριώδη.

Τα... μαθηματικά των μανιταριών :

  • 5.000 είδη άγριων μανιταριών υπάρχουν σε όλο τον κόσμο
  • 2.500 είδη άγριων μανιταριών υπάρχουν στην Ελλάδα
  • 100 τα είδη που προκαλούν δηλητηριάσεις στον άνθρωπο
  • 10 τα είδη που μπορεί να προκαλέσουν θανατηφόρο δηλητηρίαση
  • 100 οικογένειες δηλητηριάζονται ετησίως από άγρια μανιτάρια στην Ελλάδα

Είδη δηλητηριάσεων

Ανάλογα με τα συμπτώματα της δηλητηρίασης και την προσβολή οργάνων και συστημάτων οι παραπάνω κατηγορίες περιλαμβάνουν τα εξής σύνδρομα:

Τα τελευταία χρόνια έχουν ταυτοποιήθει αρκετές από τις τοξίνες των μανιταριών. Ανάλογα με την τοξίνη, οι τύποι των δηλητηριάσεων είναι οι εξής:

Γαστρεντερίτιδα

Διάφορα είδη μανιταριών προκαλούν γαστρεντερίτιδα με εμέτους, διάρροιες και κοιλιακό άλγος. Συνήθως η βαρύτητα των συμπτωμάτων εξαρτάται από την ποσότητα που καταναλώθηκε.

Φαλλοειδική δηλητηρίαση

Η φαλλοτοξίνη είναι υπεύθυνη για τις πιο σοβαρές δηλητηριάσεις από μανιτάρια. Μπορεί να προκαλέσει μαζική νέκρωση των ηπατικών κυττάρων και βαριά ηπατική ανεπάρκεια. Έως και 20% των ασθενών πεθαίνουν κι ένα ποσοστό ασθενών χρειάζεται μεταμόσχευση ήπατος. Η φαλλοτοξίνη έχει βλαπτική επίδραση και στα νεφρικά σωληνάρια. Ο κυριότερος εκπρόσωπος του είδους των μανιταριών που φέρουν φαλλοτοξίνη ονομάζεται Amanita phalloides και ευδοκιμεί σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας.

Μουσκαρινική δηλητηρίαση

Η μουσκαρινική δηλητηρίαση φαίνεται να είναι πιο διαδεδομένη τα τελευταία χρόνια διότι αρκετοί νέοι και έφηβοι καταναλώνουν μανιτάρια αναζητώντας τις παραισθησιογόνες ιδιότητές τους. Η μουσκαρίνη προκαλεί υπεριδρωσία, σιελόρρια, δακρύρροια, βρογχόσπασμο, βραδυκαρδία, τρόμο, σπασμούς και γαστρεντερικές διαταραχές.

Μυκοατροπινική δηλητηρίαση

Τα μανιτάρια του είδους amanita muscaria και amanita pantherina προκαλούν μέσω των τοξινών που περιέχουν ευερεθιστότητα, ζάλη, αστάθεια, ευφορικό συναίσθημα, αταξία στις κινήσεις, μεταβολές στη ψυχική διάθεση και στα συναισθήματα, γαστρεντερικές διαταραχές και ακούσιες μυϊκές συσπάσεις.

Ορελανική δηλητηρίαση

Τα μανιτάρια του γένους Cortinarius δεν θεωρούνταν δηλητηριώδη έως το 1950. Από τότε και μέχρι σήμερα αναφέρθηκαν στη βιβλιογραφία περιπτώσεις νεφροτοξικότητας και οξείας νεφρικής ανεπάρκειας. Η δηλητηρίαση αποδίδεται στην τοξίνη ορελανίνη. Ο ασθενής είναι πιθανό να χρειαστεί ακόμα και αιμοκάθαρση έως την αποκατάσταση της νεφρικής λειτουργίας.

Γυρομετρική δηλητηρίαση

Τα είδη του γένους Giromitra θεωρούνταν παλαιότερα βρώσιμα και ήταν περιζήτητα για τη γεύση τους. Φαίνεται πως στο γένος αυτό ανήκουν και κάποια εξαιρετικά δηλητηριώδη μανιτάρια τα οποία μάλιστα μοιάζουν πολύ με τα υπόλοιπα του είδους και συνήθως φυτρώνουν ανάμεσά τους. Η υπεύθυνη τοξίνη ονομάζεται γυρομιτρίνη. Προσβάλλεται το γαστρεντερικό σύστημα με εμέτους και διάρροιες και το νευρικό σύστημα με ίλιγγο, μυϊκή αδυναμία, τρόμο και αταξία.

Δηλητηρίαση από ψιλοκιβίνη

Τα γνωστά και ως «μαγικά μανιτάρια» για τις παραισθησιογόνες ιδιότητές τους, μπορούν να προκαλέσουν δηλητηρίαση. Τα συμπτώματα ξεκινούν περίπου μισή ώρα μετά την πέψη των μανιταριών και περιλαμβάνουν ανησυχία, ναυτία, οπτικές και αισθητηριακού τύπου ψευδαισθήσεις, αποπροσανατολισμό, κινητική αταξία και μυδρίαση. Έχουν καταγραφεί και περιπτώσεις εμφράγματος του μυοκαρδίου σε ενήλικες που κατανάλωσαν την τοξίνη.

Αντιμετώπιση της δηλητηρίασης από αγνώστο είδος μανιταριων

Εάν υποψιάζεται κανείς δηλητηρίαση από μανιτάρια, ο ασθενής πρέπει να μεταφέρεται στο νοσοκομείο. Η δηλητηρίαση απο μανιτάρια μπορεί να εξελιχθεί σε εξαιρετικά σοβαρή και απειλητική για τη ζωή κατάσταση για την οποία δεν υπάρχει αντίδοτο.

Στο νοσοκομείο αντιμετωπίζονται τα συμπτώματα της δηλητηρίασης με χορήγηση υγρών ενδοφλεβίως, εργαστηριακές εξετάσεις και συνεχή αξιολόγηση της ηπατικής και νεφρικής λειτουργίας καθώς και της οξεοβασικής ισορροπίας του ασθενούς. Εξαιρετικά σημαντικό είναι να βρεθούν τα υπόλοιπα άτομα που κατανάλωσαν το ίδιο γεύμα διότι πιθανόν να εκδηλώσουν ανάλογα συμπτώματα.

Η σιλυμαρίνη χρησιμοποιείται για την προστασία του ήπατος μετά από δηλητηρίαση από μανιτάρια, αλλά πρέπει να τονιστεί ότι δεν αποτελεί αντίδοτο.

Σημαντικοί κανόνες για την πρόληψη της δηλητηρίασης από μανιτάρια

Η πρόληψη έιναι εξαιρετικά απλή και περιλαμβάνει μόνο έναν κανόνα: μην καταναλώνετε ωμά ή μαγειρεμένα άγρια μανιτάρια και μην τα προσφέρετε στα παιδιά. Ωστόσο, η γνώση δεν προάγεται και η ζωή δεν προστατεύεται με ανακριβή σχόλια και ισοπεδωτικές προτροπές που διατυπώνονται «εν θερμώ» μετά από τραγικά περιστατικά.

Η συλλογή άγριων μανιταριών επιβάλλεται να γίνεται από επαγγελματία μυκητολόγο με εμπειρία σε αυτή τη δραστηριότητα. Είναι επικίνδυνο να βασίζεται κανείς σε εικονογραφημένους άτλαντες μανιταρίων. Επιπλέον, πρέπει να γνωρίζουμε ότι τα δηλητηριώδη μανιτάρια φυτρώνουν και αναπτύσσονται μαζί με τα υπόλοιπα. Ακόμα και επαγγελματίες συλλέκτες μπορεί να μην τα αναγνωρίσουν, καθώς μοιάζουν με τα άλλα σε διάφορα στάδια της ανάπτυξής τους. Επιπρόσθετα, υπάρχουν πολλές λαϊκές δοξασίες, κάποιες από τις οποίες είναι και αρκετά επικίνδυνες. Κάποιες από αυτές ισχυρίζονται ότι τα δηλητηριώδη μανιτάρια αλλάζουν χρώμα αν κανείς τα κόψει ή ότι έχουν πικρή και καυστική γεύση. Κάποιες άλλες θεωρίες υποστηρίζουν ότι τα είδη που τρώγονται από σαλιγκάρια, έντομα ή μικρά ζώα είναι ακίνδυνα και για τον άνθρωπο. Όσοι συλλέκτες εφαρμόζουν αυτές τις μεθόδους κινδυνεύουν από δηλητηρίαση. Ο μόνος κανόνας που ισχύει για τη συλλογή μανιταριών είναι ότι δεν υπάρχουν τρόποι απόλυτοι ούτε γενικοί κανόνες για να ξεχωρίσει κανείς τα δηλητηριώδη από τα φαγώσιμα μανιτάρια. Μόνος ασφαλής τρόπος προστασίας είναι η πλήρης, σωστή και εμπεριστατωμένη γνώση που αποκτάται μέσα από μελέτη αξιόπιστων βιβλίων και η αναζήτηση συμβουλής από ανθρώπους υπεύθυνους και με αποδεδειγμένη γνώση του θέματος.

 

Γράφουν οι: Μαριάνθη Παπαγιάννη & Κωνσταντίνος Τζιόμαλος (Α΄ Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Τμήμα Ιατρικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ, Θεσσαλονίκη)

Αναδημοσίευση του περιοδικού "Ευεξία & Διατροφή", τεύχος 68, Οκτώβριος-Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2014, σελίδα 8.

 

×
×